Wymiana pomników w Opolu jest farsą

Przed 1945 rokiem na rynku w Opolu stał pomnik Fryderyka Wielkiego, który w tym miesiącu obchodzi 239 rocznice śmierci. Pomnik uznano za niemiecki symbol i go zburzono. Kilkadziesiąt lat później postawiono dokładnie w tym samym miejscu na rynku w Opolu pomnik jego ideologicznego brata Kazimierza I Opolczyka.

Kazimierz I. był synem Mieszka Plątonogiego, Piasta wychowanego na dworze cesarza Fryderyka Barbarossy. W jego otoczeniu mówiło się po niemiecku i po łacinie, a wzorce kulturowe czerpano z Zachodu. Od najmłodszych lat był więc związany z tradycją Rzeszy, a nie ze światem słowiańskim. Jego orientacja była jasna: sprowadzać niemieckich osadników, budować miasta na prawie magdeburskim, wprowadzać niemieckie instytucje i cywilizacyjne wzorce.

‍

Kazimierz I. Opolski był nie tylko biernym kontynuatorem linii politycznej ojca, lecz aktywnym organizatorem życia społecznego i gospodarczego w duchu zachodnich wzorców. To właśnie on rozpoczął szeroko zakrojony proces lokacji miast i wsi na prawie niemieckim.  Gwarantowało to bezpośrednie związki z kręgiem prawnym Rzeszy. Już w 1217 roku nadał prawa miejskie Leśnicy, a następnie rozwijał kolejne ośrodki: Ujazd, Biała, Olesno. Wokół nich osadzano kolonie niemieckich osadników, którzy przynosili ze sobą nowe techniki uprawy, organizację rzemiosła i handlu, a także samorząd miejski wzorowany na Magdeburgu.

Dzięki temu księstwo opolsko-raciborskie nie tylko zmodernizowało się gospodarczo, lecz także wiązało się ustrojowo i kulturowo z Cesarstwem. Miasta zakładane przez Kasimira I były częścią szerszej sieci niemieckich ośrodków miejskich.

Kasimir I. wzmacniał także pozycję Kościoła zgodnie z zachodnimi standardami. Podczas synodu w Wolborzu w 1215 roku nadał duchowieństwu szerokie przywileje – immunitet sądowy i majątkowy – zbliżając organizację życia kościelnego w swoim księstwie do modeli obowiązujących w późniejszym Świętym Cesarstwie Narodu Niemieckiego. Wspierał klasztory i sprowadzał zakony powiązane bezpośrednio z siecią instytucji kościelnych Cesarstwa.

W polityce zewnętrznej Kazimierz I. stale balansował między Czechami a Cesarstwem, świadomie dystansując się od Piastów krakowskich. Jego interes leżał w stabilizacji granicy południowej i we współpracy z Przemyślidami – dynastycznymi sojusznikami Cesarzy. W konsekwencji był trwałym reprezentantem interesów Rzeszy w konfrontacji z Polską.

‍

Ta orientacja znajduje swoje uderzające echo w polityce Fryderyka II Wielkiego. Król Prus, którego rocznicę śmierci obchodzimy w sierpniu, był klarownym kontynuatorem dzieła rozpoczętego przez Kasimira I. Fryderyk przyłączył Śląsk do Prus, a jego polityka pod koniec XIX wieku znalazła odległe, ale bezpośrednie konsekwencje w kulturkampfie – programie germanizacji, który systematycznie zwalczał przejawy polskości. Fryderyk znajdował się też w trwałym konflikcie z Polską jako państwem – to on był jednym z głównych inspiratorów rozbiorów. W tym sensie Opole ma dziś na rynku pomnik politycznego pioniera, który w XIII wieku rozpoczął proces, a którego dzieło Fryderyk Wielki w XVIII wieku doprowadził do finału.

Ustawienie pomnika Kazimierza I. można by próbować interpretować jako symbol integracji z Europą Zachodnią. I być może w przyszłości tak właśnie będzie to odczytywane. Ale groteskowy jest fakt, że monument ten miał być znakiem polskości Opola. Kazimierz I., „ojciec miasta”, w rzeczywistości był patronem odwrotnego procesu: germanizacji i trwałego oddalania Śląska od polskiego dziedzictwa.

Historia czasem bywa ironiczna, a polityka pamięci potrafi zamienić się w farsę. Tak właśnie jest na opolskim rynku, gdzie ramię w ramię, choć w różnych wiekach, stali i stoją dwaj ideowi bracia: Kazimierz I. i Fryderyk Wielki.