Polowanie, towarzystwo i wielka polityka
Wielka polityka wkroczyła do pałacyku myśliwskiego w Zawadzkiem w 1910 roku, kiedy lasy wraz z budynkiem kupił Franciszek Hubert Thiele-Winckler (1857–1922).Lasy pod Zawadzkiem uchodziły wówczas za jedno z najatrakcyjniejszych miejsc łowieckich w Europie. Podczas jednego z polowań z udziałem cesarza Wilhelma II zastrzelono dwadzieścia tysięcy bażantów. Nawet na tle cesarskich łowów był to niezwykły rozmach.Podróże na wystawne polowania stały się modne już w drugiej połowie XIX wieku. Organizowano je nie tylko w Afryce czy Indiach, lecz także w Europie. Okolice Zawadzkiego znalazły się na mapie takich spotkań. Wzorowano się przy tym na obyczajach anglosaskich. Być może, podobnie jak w Pszczynie, również tutaj śniadania podawano po angielsku.Polowania trwały po kilka dni i stwarzały okazję do spotkań towarzyskich oraz poufnych rozmów. W 1911 roku cesarz przebywał w okolicach Zawadzkiego od 21 do 25 listopada. Obok starej arystokracji pojawiali się potomkowie zamożnych przedsiębiorców, robiący kariery w dyplomacji i życiu publicznym. Goście przyjeżdżali nawet ze Stanów Zjednoczonych.Jednym z nich był amerykański dyplomata Charlemagne Tower Junior (1848–1923). Przyjmuje się, że w 1911 roku przybył do Zawadzkiego z tajną misją ówczesnego prezydenta Stanów Zjednoczonych Williama Tafta (1857–1930). W ten sposób niewielka miejscowość stawała się areną międzynarodowych rozgrywek politycznych.Wilhelm II cenił nie tylko obfitość zwierzyny, lecz także swobodną, kameralną atmosferę śląskich spotkań, pozwalającą mu odpocząć od dworskiego ceremoniału. Regularnie polował więc na Śląsku. Gościł nie tylko u Thiele-Wincklera, lecz także u księcia pszczyńskiego von Pless oraz Guida Henckla von Donnersmarcka.Bogaci arystokraci utrzymujący bliskie związki z dworem byli przez cesarza doceniani. Hatzfeld-Trachenberg otrzymał w 1900 roku tytuł książęcy, a Henckel von Donnersmarck pięć lat później. Obaj posiadali na dworze cesarskim znaczne wpływy. Książę von Pless z Pszczyny nie ukrywał natomiast podczas I wojny światowej ambicji zostania królem odrodzonej Polski. Jego kandydaturę traktowano na dworze w Berlinie poważnie.
Francuskie korzenie, kochanka króla i śląska fortuna
Zawadzkie już wcześniej było widownią wystawnych polowań i spotkań politycznych, a to za sprawą poprzednich właścicieli.Historia leśnego pałacyku Malepartus w dzisiejszych Kątach Zawadzkich zaczyna się od rodziny Renardów. Jej przodkowie przybyli z Francji i co najmniej od 1600 roku mieszkali w Europie Środkowej. Tutaj zdobyli majątek, głównie dzięki obrotności oraz niezwykłej urodzie żeńskiej części rodu. Henrietta Rénard, córka kupca Andrzeja Renarda, była kochanką Augusta II Mocnego, który łączył funkcje króla Polski z godnością księcia elektora Saksonii w Świętym Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego. Z tego związku urodziła się Anna Katarzyna Orzelska, którą król oficjalnie uznał w 1724 roku i nadał jej tytuł hrabiny.W kolejnych latach rodzina przeniosła się na Górny Śląsk. Henrietta była siostrą pradziadka Andrzeja Marii Renarda. Graf Andrzej Renard (1795–1874) został właścicielem rozległych lasów w dorzeczu Małej Panwi. W 1815 roku siedzibą rodziny stał się zamek w Strzelcach Opolskich.Część dóbr Renarda należała wcześniej do Filipa grafa Colonny (1755–1807). Colonna zmarł bezpotomnie podczas podróży na terenie dzisiejszej Słowacji i nie pozostawił testamentu. Jego majątek przeszedł do rodziny Gastheimb, z którą Renardowie byli spokrewnieni. Andrzej stopniowo nabywał część tych posiadłości.Młody hrabia interesował się nie tylko zarządzaniem ziemią. Podróże po Anglii rozbudziły w nim zamiłowanie do sztuki urządzania krajobrazu. W Strzelcach stworzył założenie zamkowo-parkowe ze stawami rybnymi, bażanciarnią i stadniną. Ozdobna siedziba była jednak tylko jednym z elementów jego przedsięwzięć.
Żelazo rosło w siłę, lasy płaciły cenę
W latach dwudziestych i trzydziestych XIX wieku Renard modernizował zakłady nad Małą Panwią i zakładał nowe. Korzystał z miejscowych rud żelaza oraz leśnego zaplecza. Były to przeważnie niewielkie ośrodki: pracowało w nich od kilku do kilkunastu robotników, a załogi liczące ponad pięćdziesiąt osób należały do wyjątków.Lasy dostarczały węgla drzewnego do opalania fryszarek, czyli zakładów przerabiających żelazo. Drewno opałowe i budulcowe trafiało również poza region. Transport ułatwiał kanał wykopany między Kolonowskiem a Zawadzkiem jeszcze w XVIII wieku. Później służyły temu również Droga Renarda na trasie Opole–Dobrodzień oraz kolej. Niewątpliwie za sprawą Renarda pierwsza linia kolejowa pomiędzy Opolem i Tarnowskimi Górami przebiegała dokładnie przez ich dobra w Zawadzkim.Rozwój przemysłu przynosił dochody, ale oznaczał intensywną eksploatację lasów. Pruskie przepisy nie zapewniały im wystarczającej ochrony. W działalności Renarda spotkały się więc dwa pozornie sprzeczne dążenia: gospodarcze wykorzystanie przyrody i chęć zachowania jej walorów.
Zwierzyniec. Między ochroną a polowaniem
W połowie XIX wieku zaczęto inaczej patrzeć na naturę. Powstawały organizacje miłośników przyrody – fauny i flory. Zakładanie przez wielkich właścicieli ziemskich zwierzyńców nie do końca wpisywało się w tę tendencję, ale niewątpliwie miało zwiększać atrakcyjność ich majątków.Andrzej Renard wydzielił ponad cztery i pół tysiąca hektarów leżących na wschód od Jemielnicy i Kadłuba, między Zawadzkiem, zwanym wówczas Renardshütte, a Kolonowskiem. Celem była ochrona niezwykle malowniczych terenów przed intensywną eksploatacją. Leśne polany i moreny polodowcowe sąsiadowały tam z zalanymi wyrobiskami – śladami dawnych prac wodnych – oraz nasadzeniami drzew. Żyły tam jelenie szlachetne, rysie, głuszce, cietrzewie i bociany czarne, a wydzielone grunty miały stanowić ostoję dla tej zwierzyny. Równocześnie miał to być teren polowań. Być może właśnie wówczas założono i ogrodzono zwierzyniec.
Malepartus, czyli żart z lisem w roli głównej.
W tej malowniczej scenerii w 1856 roku wzniesiono pałacyk myśliwski, w którym podczas łowów odpoczywali członkowie rodziny hrabiego Renarda i ich goście. Nie wiadomo, kto nadał mu nazwę Malepartus, ale jej wybór trudno uznać za przypadkowy.W niemieckiej tradycji literackiej Malepartus był warowną siedzibą legendarnego lisa Reineke, a francuskie słowo „renard” oznacza lisa. Zwierzę to widniało również w herbie rodu. Wywodząca się ze średniowiecza opowieść, spopularyzowana przez Johanna Wolfganga von Goethego (1749–1832) i Jacoba Grimma (1785–1863), cieszyła się w pierwszej połowie XIX wieku ogromną popularnością. Nazwą Malepartus była grą słów łączącą lisa z Małą Panwią, która przepływała przez dobra Renardów.
Fortuna z hut, sława ze stadniny.
Renardowie inwestowali w przemysł i nowe technologie, a ich zainteresowania sięgały także Bytomskiego Czarnego Lasu. Z czasem znaleźli się wśród największych śląskich producentów surówki żelaza i blachy. Andrzej, a później jego syn kierowali zarządem Śląskiej Spółki Hutniczo-Leśno-Górniczej „Minerva”, która przejęła znaczną część rodzinnych nieruchomości, w tym położonych nad Małą Panwią. Zmiany własnościowe nie objęły Zwierzyńca – należał on wyłącznie do jego założyciela. Oprócz rezerwatu Renardowie byli bardzo dumni ze swojej hodowli koni, jednej z najlepszych w Europie. Także pochodzące z ich gospodarstwa bydło zdobywało najwyższe nagrody na wystawach rolniczych. O dużej bażanciarni przy zamku w Strzelcach Opolskich była już mowa.Andrzej Renard miał dwóch synów. Starszy, Jan Maria (1829–1874), przewidziany na głównego spadkobiercę, otrzymał staranne wykształcenie. Studiował prawo w Halle, Berlinie i Bonn. Był wielkim miłośnikiem koni. Około 1860 roku kupił od swojego towarzysza polowań Williama Henry’ego Forstera Dennisona (1834–1900), późniejszego pierwszego hrabiego Londesborough, klacz Kathleen. Jej potomstwo zajmowało czołowe miejsca w wielu gonitwach europejskich i należało do najdroższych koni wyścigowych świata. Wierzchowce Renarda, choć stadnina mieściła się w Strzelcach Opolskich, bywały trenowane w Anglii. O sławie hodowcy świadczyła nazwa jednej z ważniejszych niemieckich gonitw: Renard-Rennen.Podobnie jak ojciec, syn również łączył gospodarowanie z polityką. Andrzej od 1830 roku zasiadał w sejmie śląskim, a w 1847 roku uczestniczył w obradach sejmu zjednoczonego Cesarstwa. Był konserwatystą związanym z kręgiem przyszłego kanclerza Ottona von Bismarcka. Jan po studiach pracował w dyplomacji w Waszyngtonie i Konstantynopolu. W 1861 roku zasiadł w pruskiej Izbie Panów, a później także w Reichstagu. Zajmował się głównie sprawami gospodarczymi.
Rodzinne tragedie i rozproszony spadek
Sukcesy ekonomiczne rodu nie szły w parze ze szczęściem rodziny. Co rusz wstrząsały nią bolesne straty. W 1853 roku zmarła żona hrabiego Andrzeja, Eufemia Anna z domu Rudzińska (1800–1853). Dwa lata później młodszy syn, Hipolit (1831–1855), stracił życie wskutek postrzału podczas polowania. W 1856 roku porodu nie przeżyła żona Jana, Anna Maria Augusta Spies von Büllesheim (1827–1856). Nie spodziewano się takich ciosów, kiedy rodzina starała się o przekształcenie olbrzymiego majątku w majorat, zabezpieczający go przed rozdrobnieniem pomiędzy spadkobierców.Hrabia Andrzej starannie przygotowywał syna do kierowania rodzinnym majątkiem. W 1868 roku Jan przejął po ojcu kierownictwo rady nadzorczej „Minervy”. Trzy lata później spółkę przekształcono w Oberschlesische Eisenbahnbedarfs-AG, czyli Górnośląską Spółkę Akcyjną Zapotrzebowania Kolei.Plany sukcesji przekreśliła niespodziewana śmierć Jana w 1874 roku. Po przebytej operacji pojawiły się powikłania, z którymi jego wciąż młody organizm nie zdołał sobie poradzić. Kilka miesięcy później zmarł także Andrzej. Ponieważ ani Jan, ani Hipolit nie pozostawili męskich potomków, marzenie o trwałej potędze rodu się nie spełniło.Spadkobiercami zostali druga żona Jana Wilhelmina (1821–1901), jego córka Joanna Maria (ur. 1870) oraz wnuk Andrzeja, Mortimer hrabia von Tschirschky-Reichell (1844–1909), który przyjął później nazwisko Tschirschky-Renard. Podział spadku wywołał ostre spory.Mortimer próbował kontynuować działania dziadka. Był znanym w Europie hodowcą koni wyścigowych. Interesował się również dendrologią, czyli nauką o drzewach i krzewach. W latach 1896–1904 gościł cesarza na polowaniach na bażanty. Zwierzyniec koło Zawadzkiego i pałacyk Malepartus trafiły jednak w obce ręce.
Ottonwald – Las Ottona
Nabywcą zwierzyńca został baron Otto zu Stolberg-Wernigerode. Choć jego rodowa siedziba znajdowała się w Saksonii, intensywnie inwestował na Śląsku i w Wielkopolsce. Dzięki poczynionym zakupom w krótkim czasie znalazł się wśród największych właścicieli ziemskich Górnego Śląska.Nowy gospodarz Malepartusa był także doświadczonym politykiem. Dzięki Bismarckowi został nadprezydentem Hanoweru. Później zasiadał w parlamencie pruskim, był przewodniczącym jednej z izb i pełnił funkcję ambasadora w Wiedniu. W 1878 roku osiągnął szczyt kariery: został zastępcą kanclerza Rzeszy i wiceprezydentem pruskiego Ministerstwa Stanu. Współpraca z Bismarckiem nie układała się jednak harmonijnie i Otto ostatecznie się z niej wycofał.Stolberg-Wernigerode przebudował pałacyk myśliwski w duchu historyzmu – nurtu architektonicznego odwołującego się do stylów dawnych epok. Jego inwestycje zmieniły także oblicze zwierzyńca do tego stopnia, że okolicę zaczęto nazywać Ottonwald, czyli Lasem Ottona.
Malepartus siedzibą Nadprezydenta prowincji Górny Śląsk
Po śmierci Ottona śląskie dobra odziedziczył jego syn Christian Ernst, który sprzedał majątek wspomnianym już Thiele-Wincklerom. Wówczas Malepartus przeżywał swój najświetniejszy okres, goszcząc przedstawicieli najznamienitszych rodów z całej Europy.
W 1926 roku pałacyk przestał być prywatną siedzibą związaną z arystokratycznymi łowami. Sprzedano go państwu pruskiemu, które przeznaczyło budynek na cele rządowe.
Malepartus stał się ulubionym miejscem pobytu nadprezydenta prowincji Górny Śląsk Hansa Lukaschka i niemal nieoficjalną siedzibą władz prowincji. Pałacyk w Zawadzkiem zachował w ten sposób rolę politycznego centrum regionu w czasach jego zdumiewającego rozwoju gospodarczego.
W kolejnych latach Lukaschek został jednym z czołowych przedstawicieli środowiska niemieckich opozycjonistów z Kręgu z Krzyżowej, a następnie ministrem w pierwszym rządzie Konrada Adenauera w Republice Federalnej Niemiec
.O wielkich planach politycznych autochtonicznych śląskich książąt wobec Polski mało kto dzisiaj pamięta. Kwestia ta nie doczekała się nawet poważniejszych opracowań naukowych. Oni sami zostali zmuszeni do opuszczenia rodzinnych majątków, a należące do nich pałace częściowo spalono lub zburzono.
Po wojnie, już w Polsce, Malepartus przekształcono w dom pomocy społecznej. Funkcję tę pełni do dziś.