Kopciuszek nie był sam

 Agentka Bismarcka i przyjaciółka Wagnera

Zanim Esther Lachmann przeprowadziła się ze swoim mężem Guido Henckel von Donnersmarck do Świerklańca, prowadziła z nim wspólnie w Paryżu przy Champs-Élysées salon artystyczny. Ich stałymi gośćmi byli nie tylko członkowie francuskiego i pruskiego rządu, ale i wybitni intelektualiści, jak Gustave Flaubert, Émile Zola, Emile de Girardin. Richard Wagner, przy każdej wizycie w Paryżu, odwiedzał Estere. Podobnie jak inny wybitny niemiecki pianista i dyrygent, Hans von Bülow.

Ostatecznie musiała Paryż w 1871 roku opuścić na skutek ataków francuskiej opinii publicznej. Oskarżano ją, że była nie tylko agentka samego kanclerza Otto von Bismrcka, ale że to wskutek jej właśnie intryg Francja musiała wypłacić Prusom gigantyczna kontrybucje. To między innymi dzięki tym środkom Bismarck mógł doprowadzić do zjednoczenia Niemiec w 1871 roku. O polityczne powiązania z Bismarckiem posądzano ja do końca życia.

Młody milioner i kobieta z przeszłością

Dzieciństwo i wczesna młodość Esthery Lachmann tonie w niejasnościach. Wiadomo jedynie, ze początkowo pracowała jak pomocnica krawca. Relacje o młodości zaprzeczają sobie nawzajem, abstrahując od faktu, że część opowieści pochodziła od niej samej. Do pierwszych wpływowych mężczyzn w życiu Esther należał austriacki pianista Henri Herz. Kolejnym wielbicielem był urodzony w Makao Portugalczyk markiz Albino Francisco de Araújo de Païva, którego poślubiła w 1851 roku. To po nim przyjęła nazwisko, pod którym zapamiętał ją Paryż. Wbrew oczekiwaniom wyjście za mąż i służba ognisku domowemu nie była wcale szczytem marzeń Estery. Zamążpójście dało jej dobre nazwisko, i nie wiadomo jednak, czy było to wszystko, czego oczekiwała od męża. Nie można wykluczyć, że portugalski pisarz Camilo Castelo Branco, więcej wiedział niż dziś w stanie odkryć są historycy, i uznać należy, że krótki pobyt markizy Païvy w Portugalii pozwolił odkryć jak bardzo nadszarpnięty jest już majątek małżonka. Para uzyskała separację, a Estera powróciwszy do Paryża nadal przyjmowała w nieodpowiednich porach i w nieodpowiednim stroju w swoim mieszkaniu mężczyzn.

Na początku lat 50-tych XIX w. Estera poznała członka pruskiej Rady Panów, Grafa Guido Henckel von Donnersmarcka. Jego rodzina pochodziła od setek lat z Górnego Śląska. On miał dwadzieścia dwa lata, ona była od niego o jedenaście lat starsza. Nieprzychylny parze, dyrektor muzeum w Luwrze Horace de Viel-Castel twierdził, że młodego arystokratę wręcz „upolowała”, poświęcając na to czas i pieniądze. To jednak głos obserwatora, a nie bezstronny zapis ich uczucia. Jak się bowiem okazało, związek przetrwał do śmierci Estery. Choć nie odpowiadała ówczesnym kanonom urody, pulchniejsza, niż by się należało, to przyciągała uwagę: inteligencją, ekstrawagancją. Potrafiła intrygować i wywoływać w mężczyźnie wrażenie, że to on musi o jej względy cały czas się starać. Związek z Donnersmarckiem otworzył kolejny rozdział, w którym uczucia coraz trudniej oddzielić od wielkiej fortuny.

Adres, pod którym wypadało bywać.

W połowie lat pięćdziesiątych XIX wieku para zakupiła działkę przy Champs-Élysées 25. Wzniesiony tam pałac miejski w szybkim czasie stał się jednym z najmodniejszych adresów Paryża. Estera, znana wówczas jako markiza La Païva od nazwiska swojego męża, prowadziła w Paryżu jeden z najsłynniejszych salonów epoki. Bywali w nim najwybitniejsi francuscy i niemieccy pisarze oraz muzycy. Guido Henckel von Donnersmarck nie był jeszcze wtedy jeszcze jej oficjalnym mężem.

Nawet osoby, które nie lubiły la Païva, przyznawały, że miała oko do młodych talentów. Była pierwszą klientką malarza Paula Baudry’ego. Co ciekawe, jeśli chodziło o sztukę to stawiała na tradycję. Nie podobały jej się nowinki.

Czy jej kontakty z francuskimi politykami, przemysłowcami i bankierami pomagały także w interesach Donnersmarcka? Taką tezę wysuwała biografka Joanna Richardson, lecz nie poparła jej przekonywującymi dowodami. To jedna z wielu historii, w których atrakcyjna opowieść wyprzedza pewność.

Od salonowych plotek do podejrzeń o szpiegostwo

La Païva chętnie dodawała swojej biografii blasku. W latach sześćdziesiątych zaczęła rozpowszechniać opowieść, jakoby była nieślubną córką rosyjskiego wielkiego księcia Konstantego. Podobnych pogłosek nie brakowało, potwierdzenia — owszem.

Po uwolnieniu się od niechcianego małżeństwa. Estera mogła wyjść wreszcie za Guido. Przy tej okazji zmieniła imię na Pauline. Ślub zawarto w Paryżu, 28 października 1871 r. Czas jednak nie stał w miejscu. Wojna prusko-francuska radykalnie zmieniła atmosferę wokół pary. W pokonanej Francji salon przy Champs-Élysées zaczęto uważać za ośrodek pruskich interesów, tym bardziej, że Estere/Paulinę uważano za współodpowiedzialną za niebotyczny haracz, które Prusy narzuciły Francji. Trzeba dodać, że Guido uczestniczył w negocjacjach pokojowych i odegrał ważną rolę w ustalaniu wysokości kontrybucji. Małżonkom tak wyraźnie dawano znać, że są niemile widziani, że opuścili Paryż. Pauline zamieszkała w Świerklańcu, w pałacu, który Guido, kazał zbudować nawiązując do francuskiego renesansu. Nawiązanie do kraju, w którym hrabina Donnersmarck tak długo mieszkała było tak oczywiste, że często rezydencję nazywano później śląskim Wersalem. A przepych pałacu wzbudzał powszechną zazdrość europejskiej arystokracji.

Biżuteria za miliony

Wyjazd z Francji nie oznaczał natychmiastowego zerwania z Paryżem. Nie wiadomo dokładnie, kiedy la Païva zamieszkała na Śląsku. Jak podaje katalog Christie’s, powołując się na archiwum Boucherona, w latach 1878–1883 regularnie dokonywała zakupów w jego salonie mieszczącym się w Palais-Royal.

Najbardziej wymowny był jeden z październikowych dni w 1882 roku. Teraz oficjalnie Gräfin Pauline Henckel von Donnersmarck na drogie kamienie wydała wówczas ponad 150 tysięcy franków w złocie. Dzisiaj byłoby to ponad 5 milionów euro porównując ceny złota. Nazajutrz wróciła, by zamówić do nich oprawy — i domówiła jeszcze naszyjnik z diamentów i rubinów. Trudno o bardziej efektowny dowód zamiłowania do klejnotów.

Według tego samego katalogu w salonie przy ulicy de Valois w Palais-Royal zostawiała co roku około 100 tysięcy franków (koło 3,5 milina euro). Widocznie biżuteria mogła być dla niej czymś więcej niż ozdobą, stanowiła widoczny znaki pozycji, którą zdobyła.

Ostatni rozdział w śląskim Wersalu.

Wizerunek uzupełniał pałac w Świerklańcu, substytut słynnej rezydencji przy 25 Avenue des Champs-Élysées, która dziś pozostałościami po spektakularnym przepychu – jak onyksowa klatka schodowa – budzi zdziwienie u współczesnych zastanawiających się nad granicami luksusu.

W marcu 1883 roku Gräfin Pauline Henckel von Donnersmarck zrobiła ostatnie zakupy w Paryżu. Czternastego, po raz ostatni odwiedziła złotnika Boucherona. Postępująca choroba zatrzymała ją później w Świerklańcu, gdzie zmarła w poniedziałek 21 stycznia 1884 roku. Złośliwi potem opowiadali, że wciąż zakochany w niej mąż trzymał potem w pałacu jej szczątki zakonserwowane w alkoholu. Estera/Paulina nie doczekała już podniesienia do stanu książęcego, który to tytuł Guido Henckel von Donnermarck otrzymał dopiero kilkanaście lat później.

Pałac Gräfin Pauline Henckel von Donnersmarck w Świerklańcu zburzono na polecenie władz komunistycznej w 1962 roku. Ostała się z niego jedynie brama do pałacu, która przeniesiono do Parku Śląskiego i stanowi dziś bramę wejściową do tamtejszego ZOO. Zna ją z dzieciństwa prawie każdy mieszkaniec regionu. O tym, że jest symbolem nieprawdopodobnego społecznego awansu, nie wie prawie nikt. Gräfin Pauline Henckel von Donnersmarck była przecież córką ubogiego krawca.

Pałac drugiego śląskiego kopciuszka w Kopicach, córki służącej, Johanny Gryczik, spalony został 10 lat wcześniej. Dziś jest pieczołowicie odbudowywany.

Opis zdjęć:

Zdjęcie główne

Nowy Pałac Donnersmarcków w Świerklańcu z reprezentacyjnym tarasem i rzeźbami Emmanuela Frémieta, początek XX wieku. Fot. autor nieznany / Wikimedia Commons.

Zd. 1

Esther Lachmann, znana jako La Païva. Fot. autor nieznany / Wikimedia Commons, domena publiczna.

Zd. 2

Esther Lachmann, późniejsza markiza de Païva, lata 60. XIX wieku. Fot. autor nieznany / Wikimedia Commons, domena publiczna.

Zd. 3

Esther Lachmann, znana jako La Païva, XIX wiek. Fot. autor nieznany / Wikimedia Commons, domena publiczna.

Zd. 4

Esther Lachmann, markiza de Païva, lata 70. XIX wieku. Fot. autor nieznany / Wikimedia Commons, domena publiczna.

Zd. 5

Nowy Pałac Donnersmarcków w Świerklańcu na przełomie XIX i XX wieku. Rezydencję wzniesiono dla Esther Lachmann, znanej jako La Païva. Fot. autor nieznany / Wikimedia Commons, domena publiczna.

Zd. 6

Nowy Pałac Donnersmarcków w Świerklańcu od strony parku, koniec XIX wieku. Fot. autor nieznany / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

Zd. 7

Brama i fasada Nowego Pałacu Donnersmarcków w Świerklańcu, około 1930 roku. Fot. autor nieznany / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

Zd. 8

Nowy Pałac Donnersmarcków w Świerklańcu, widok od strony parku, koniec XIX wieku. Fot. autor nieznany / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

Zd. 9

Nowy Pałac Donnersmarcków w Świerklańcu, przed 1904 rokiem. Fot. autor nieznany / Wikimedia Commons, domena publiczna.

Zd. 10

Onyksowa klatka schodowa w Hôtel de la Païva w Paryżu. Fot. Frédéric Neupont / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Zd. 11

Górna część klatki schodowej w Hôtel de la Païva w Paryżu. Fot. Anthony Rauchen / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Zd. 12

Reprezentacyjna klatka schodowa w Hôtel de la Païva w Paryżu. Fot. Binche / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

Zd. 13

Onyksowa klatka schodowa w Hôtel de la Païva w Paryżu, widok od dołu. Fot. Anthony Rauchen / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

‍